بسم الله الرحمن الرحیم

بسم الله الرحمن الرحیم
پاسخ قسمت سوم :
اگر این حق معنوی، در حدّ تهمت، افترا و آبروریزی بود، و اقرار آن نزد صاحب حق نیز ممکن نبود، لازم است ابتدا انسان هزینه کند، و به لفظی که مصلحت است، به مخاطبین خود در تهمت، بگوید: این طور نبوده است - اشتباه کردم - متوجه شدم که آن مطلب، صحیح نبوده است و ...؛ اگر این مقدار نیز ممکن نبود، ضمن همان دعای خیر،نزد دیگران، به ویژه کسانی که وی را نزد آنها متهم و تحقیر کرده است، از او تعریف و تمجید نماید؛ به گونه‌ای که بفهمند دیگر آن نظر سابق را ندارد.
اما در حقوق مادی، اصل اول، باز گرداندن، جبران، یا اخذ مهلت، یا حلیت می‌باشد.
در این موارد، شرایط متفاوت است. ممکن است کسی نتواند نزد صاحب مال اقرارکند که من چنین خبطی در حق تو نموده‌ ام! باید سعی کند اگر کالاست، به نوعی ناشناخته برگرداند - اگر پول است، به صورت ناشناس به حسابش بریزد و یا به هربهانۀ دیگری به او بدهد اگر ندارد، ضمن دعا، مترصد این باشد که در اولین فرصت به او بازگرداند یا پرداخت نماید. خلاصه راه‌کار زیاد است.
ممکن است که شخص ناشناس باشد، یا دیگر دسترسی به او ممکن نباشد؛ در این گونه موارد نیز می‌تواند با اجازه‌ حاکم شرع، یا مرجع تقلید، به مقدار آن مال، از طرف او صدقه رد مظالم بدهد- سعی کنیم همیشه مقداری از مال خود را به عنوان رد مظالم به ویژه به نیت اینگونه مواردی که می‌ دانیم بپردازیم؛ و البته همچنان دعاگو و آمرزش خواه برای صاحب حق باشیم.
نکته :
حقوقی از مردم بر عهده‌ ما قرار دارد که می‌ دانیم، و البته حقوق بسیاری وجود دارد که نمی‌دانیم و از آن غفلت داریم.
به عنوان مثال: مسئولان و مدیران، حقّ النّاس بسیاری بر عهده دارند؛ چه بسا هر شعار، هر سخن، هر نوع موضع‌گیری وعمل آنها، حقوق بسیاری از مردم و از جمله شهداء را ضایع کند؛ و چنین حقّ النّاس عظیمی قابل جبران نیست!
در مورد افراد، حتی همین مقدار که کسی در رانندگی، سبقت بی‌جا بگیرد،دیگری را نگران و سبب ترساندن او گردد، با دروغ یا نشر شایعه، ذهن او را منحرف سازد، یا در صف، نوبت خود را رعایت نکند، یا حق ارباب رجوع را به جای نیاورد، یا حقوق پدر،مادر، همسر و فرزند را رعایت ننماید، یا بگونه‌ای در جامعه تردد کند که سبب بروز ناهنجاری‌ها یا حتی گناه دیگران گردد و ...، همه،مصداق حقّ النّاس میباشند، و البته هر حقّ النّاسی، حتماً حق الله هم هست، چرا که با تخلف از فرمان او، مرتکب گناه شده است!(ادامه دارد...)