دروغ سلطنت طلب ها و ساخت اولین دانشگاه توسط رضاشاه

دروغ سلطنت طلب ها و ساخت اولین دانشگاه توسط رضاشاه

نظام آموزش در ایران

 

سابقه‌ی آموزش عالی در ایران به قبل از اسلام و مرکز آموزش عالی دانشگاه «جندی شاپور» می‌رسد که از قرن چهارم تا دهم میلادی وجود داشت و در آن ادبیات، هیئت، نجوم، مهندسی، حکمت علمی و علوم اداری رونق داشت.[1] پس از آن و با ورود اسلام به ایران، نهادهای آموزشی از خانه تا مسجد و مدارس مذهبی را فراگرفت. خانه‌ها نهادهای آموزشی خصوصی‌ای بودند که عالمان به‌نام از محل دارایی‌های شخصی یا با کمک مردم خیرخواه بنا می‌کردند و دانشمندانی چون «ابن سینا» و یا «زکریای رازی» دست‌پرورده‌ی این نهادهای آموزشی بودند.

 

به تدریج، در سیر تحول و تطور نهادهای آموزشی از مسجد به مدرسه مواجه می‌شویم که نخستین نمونه‌های آن در خراسان مشاهده می‌شود؛ یعنی مدرسه‌ی «محمد بن شعیب بیهقی» (در سال 324 ه.ق.) و یا مدرسه و کتابخانه‌ی «ابن حبّان ابو حاتم بُستی» (در سال 354 ه.ق.) در بُست از شهرهای شرقی خراسان.[2]

 

فرآیند تحول نهادهای آموزشی به تدریج و با فراز و فرود فراوان در ایران ادامه داشت، تا اینکه در عهد قاجاری عاملی اثرگذار بر این فراز و فرود تاریخی هویدا شد. اواسط سلطنت فتحعلی شاه اعزام محصلین به غرب آغاز شد. اعزامیون به غرب در سفرنامه‌های خویش از نهادهای علمی، فنی و آموزشی غرب نگاشتند و پیرامون کتابخانه، دانشکده و پیشرفت­های علمی غرب گزارش دادند و موجب آشنایی ایرانیان با نهادهای آموزشی غربی شدند.

 

این امر موجب شد تا تحول نهادهای آموزشی، با توجه به خواست نیروهای نوین اجتماعی، توسط «امیرکبیر» در تأسیس «دارالفنون» نمود یابد. دارالفنون، با رویکردی حرفه‌ای و کاربردی، به دانش نوین و در راستای پاسخگویی به نیازهای تخصصی حکومت و به ویژه در حوزه‌ی نوسازی ارتش و مقتضیات پشتیبانی از آن ایجاد گردید. برنامه‌های درسی این مدرسه شامل تاریخ، جغرافی، طبیعیات، ریاضیات، زبان عربی و زبان فرانسه می‌شد. این مدرسه سعی در ایجاد راهروی ارتباطی بین حوزه‌ی آموزش نظری و عرصه‌ی عمل داشت؛ بدین معنا که محصلین را در نهادهای تخصصی‌شان به کار می‌گرفت.[3]

 

علاوه بر این، در دوران قاجار برخی تلاش‌های فردی برای تأسیس مدرسه‌های جدید صورت گرفت. از جمله «آیت‌الله طباطبایی» به تأسیس مدرسه‌ی اسلام همت گماشت و تکاپوی آموزشی مستقل از حکومت را تقویت کرد.[4]

 

در مدارس جدید، دروسی مانند قرائت قرآن، شرعیات، فارسی (گلستان، تاریخ معجم)، خط، املا، انشا، زبان عربی، جغرافی و تاریخ تدریس می‌شد. همچنین نماز نیز به جماعت برگزار می‌گردید.[5]

 

در واقع، مدارس جدید اگرچه در قالب و ساختاری نوین تأسیس شدند، امّا از بخش مذهبی هویت ایرانی نبریدند و ستیزه‌ای با مذهب نداشتند. در این دوران، همچنین روحانیت به عنوان رکن مهم آموزش هنوز در عرصه‌ی آموزش قرار داشت و مکتب‌خانه‌ها و مدارس مذهبی را اداره می‌کرد؛ تا اینکه نیازهای جدید، تأسیس مدارس دیگر را ایجاب کرد. برای نمونه، وقوع حوادث سیاسی چون قراردادهای رژی و رویتر، عدم توانمندی کادر وزارت امور خارجه را نشان داد.

 

عوامل دیگری از این قبیل نیز موجب شد تا اندیشه‌ی تأسیس مدرسه‌ی علوم سیاسی قوت بگیرد. بر همین اساس، در اواسط سلطنت «مظفرالدین شاه» و انتصاب «میرزا نصرالله مشیرالدوله نایینی» به وزارت امور خارجه، پسرش «میرزا حسن خان مشیرالملک» به نیاز این وزارتخانه به نیروهای کارآزموده پی برد و دانست «که کار از ریشه خراب است و تا مبنای علمی برای اعضای وزارت خارجه دست و پا نشود، هر چه بکند، نقش بر آب خواهد بود.»[6]

 

رضاشاه برای رسیدن به تصویر ایده‌آل خود از یک ایرانی، به تغییر نظام آموزشی روی آورد؛ چرا که این نظام در تغییر و تحول فرهنگی نقش بسزایی بر عهده داشته و دارد. رسیدن به این تصویر ایده‌آل از نظر رضاشاه سهولت فرآیند نوسازی را تأمین می‌ساخت.

 

بدین ترتیب، پایه‌های تأسیس مدرسه‌ی عالی علوم سیاسی گذارده شد و در تاریخ 18 آذر 1278 شمسی، این مدرسه از سوی وزارت امور خارجه تأسیس شد.[7] دروس این مدرسه نیز شامل فقه، تاریخ، جغرافیا، هیئت، فرانسه، حقوق بین‌الملل بود.[8] البته تدریس فقه با مخالفت علما مواجه شد، ولی استدلال رئیس مدرسه، مبنی بر اینکه «مقصود این است که محصلینی که بالمال به ممالک کفر مأموریت پیدا می‌کنند به مسائل شرعی، که دانستن آن برای هر مسلمانی فرض است، آشنا باشند»،[9] آن‌ها را متقاعد و موافق امر نمود.

 

بنابراین تا اواخر دوران قاجار، نظام آموزشی بیشتر بر نظام سنتی شمولیت داشت و مذهب، به عنوان یکی از ارکان هویتی جامعه‌ی ایرانی، در این نظام آموزشی برجسته بود و روحانیت، در کمترین حالت، یکی از کنشگران و اثرگذاران عرصه‌ی آموزش به شمار می‌رفت. هرچند به تدریج با ایجاد مدارس جدید رقبای نوینی برای مد