نهج البلاغه به چند و چون و چگونگی روزگار نادانی و بی خردی

نهج البلاغه به چند و چون و چگونگی روزگار نادانی و بی خردی در نکته های بسیاری پرداخته شده است. از آنگونه در سخنی سرورمان علی(ع) می فرماید: «شما ای مردمان تازی ، بدترین آیین را داشتید و در بد آب و هواترین سرزمین زندگی می کردید. در میان سنگلاخ ها و مارهای زهرآگین به سر می بردید و آب گندیده می نوشیدید و غذاهای ناپسند می خوردید. خون همدیگر را می ریختید و با بستگان همبستگی نداشتید و در همه زمان به بت پرستی و گناه کاری گرفتار بودید».(نهج البلاغه، فراز ۹۱)

در جای دیگر می فرماید : « روزگار مردم پریشان و نگران کننده بود و بسیاری داوی فرمان روایی و سروری داشتند و همبستگی مردم به پراکندگی دگرگون شده بود و همواره در رنج و گرفتاری و نادانی به سر می بردند به گونه ای که دختران را زنده به گور می کردند و بت ها را می پرستیدند و با بستگان خویش پیوندی نداشتند و همدیگر را تاراج می نمودند».(نهج البلاغه، فراز ۹۴)

جاحظ باستان نگار و نویسنده تازی درباره مردم این زمانه می نویسد: آنها بی دانش بودند و توانایی بر نوشتن نداشتند. ابن خلدون می گوید: تازیان در ابتدا هیچ دانش و پیشه وری و یا هنروری را نمی دانستند و این به فراخور زندگی ساده و نخستین آنها بود... در ابتدا تیره های تازی آموزش و نوشتن و نگارش را نمی شناختند و به سوی آن نمی رفتند و نیازی هم به آن پیدا نمی کردند... بی دانشی در آن روزگار یک فروزه همگانی به شمار می رفت