عید نوروز در اردبیل به عید امیر‌المومنین (ع) معروف است. ع

عید نوروز در اردبیل به عید امیر‌المومنین (ع) معروف است. عید نوروز در میان عامه مردم اردبیل به “امیر‌المومنین بایرامی” معروف بوده و مردم با این نیت چند روز مانده به عید در پی خانه تکانی دل برآمده و با قصد زدودن کینه‌ها از دل به سراغ همدیگر رفته و آشتی را جایگزین کینه می‌کنند.

2

عمده سخنان تکم‌چی‌ها نیز در اشعار و سخنانشان تکیه بر مدح امیر‌المومنین(ع) است و مردم اردبیل بر این باورند که عید نوروز در زمان باستان متعلق به حضرت امیر‌المومنین(ع) و اهل بیت ایشان است.
در فرهنگ بومی اردبیل این اعتقاد وجود دارد که روز غدیر خم به سال 10 هجری قمری که رسول مکرم اسلام (ص)، علی (ع) را به جانشینی خود انتخاب و معرفی کرد برابر با روز اول فروردین ماه بوده که اردبیلی‌ها نیز با اعتقاد راسخ بر چنین واقعه تاریخی پیک‌های شادی و تکم‌چی‌های گرم نفس در اردبیل را راه‌ انداخته و با اشعار دل‌نشین با مضامین:

بهار آمد بهار آمد خوش آمد / علی با ذوالفقار آمد خوش آمد

سیزون بو تازه بایراموز موبارک / آیوز، ایلوز، هفتوز، گونوز موبارک
عید بر شما مبارک باد و هفته‌ها، سال‌ها و روزهایتان قرین شادی باشد

جناب جبرییل نامه گتیر‌دی / گتیرجگین پیغمبره یئتیردی
که اشاره به وحی حضرت حق مبنی بر ابلاغ امامت علی (ع) داشته و بدین معنی است: حضرت جبرییل پیام آورد و به محض نزول آن به پیامبر رحمت ابلاغ کرد.

3

اردبیلی‌ها عموما به تکم‌چی‌ها عشق می‌ورزند و هرگز با ترشرویی با آنان مواجه نمی‌شوند و تکم‌چی‌ در شعری که می‌خواند وعده شادی، عروسی و زیارت به صاحب‌خانه در سال جدید می‌دهد و صاحب‌خانه با پرداخت پول، شیرینی و تنقلات از تکم‌چی‌ها استقبال می‌کند تا فردا تکم‌چی دیگری در را بزند، سرود شادی دیگری سر دهد، شهر را پر از نشاط و سور کند و به برگزاری جشن نوروز استمرار دهد.

4

تکم دراصطلاح ترکی به معنی بزنر است. به گرداننده تکم، تکم چی می گفتند. در مورد ریشه تکم گردانی اعتقاد بر این است که با ورود پنج یا شش هزار کولی ازهندوستان به ایران در زمان پادشاهی بهرام گور این کولی ها در ایران پراکنده شدند و بازیگری و خوانندگی و نمایش دادن عروسک ها که یکی از پیشه های آنان بوده؛ زمینه اینگونه مراسم و آئین ها در ایران فراهم کرده است. ولی هرچه که باشد تکم گردانی با آداب و رسوم مردم آذربایجان عجین شده بود و همه ساله موقع نزدیک شدن عید نوروز مردم به انتظار تکم چی می نشستند و انتظار داشتند که تکم چی سمبل نشاط بهاری آن ها را برای استقبال از بهار آماده سازد.

5

تکم عروسکی بود به شکل بز که بر سر چوب گردی سوار می شد. این بز روی یک صفحه چهارگوش یا گرد که سوراخی در وسط داشت قرارمی گرفت که چوب پایه آن از سوراخ وسط صفحه می گذشت. تکم چی چوب را بدست می گرفت و تکم را روی صفحه چوبی به حرکت در می آرود و متناسب با حرکات آن اشعاری را به آواز می خواند. سر و صدای زنگوله ها و خوردن تکم بر صفحه چوبی نوعی ریتم و آهنگ برای آواز تکم چی بوجود می آورد.

6

اکثرا تکم چی ها یا پیک ها ازروستائیان اطراف اردبیل بودند. اردبیلی ها مقدم آنها را که خوش شگون بود گرامی می داشتند. پیک ها یک سینی بزرگ در دست می گرفتند و شمعی در آن می افروختند و مقداری نقل و نبات و سبزه در سینی گذاشته و یک تمثال حضرت علی (ع) را در کنار آن می نهادند و به در خانه ها می آمدند. گروهی از اینها تکم در دست می گرفتند. آنان چنان رسیدن نوروز را به فریاد مژده می دادند که گویی کسی جز آن از نوروز خبری ندارد.

7

تکم‌گردانان که سابقه‌ای دیرینه در این نوع نمایش منحصر به فرد دارند با جریان‌های نشاط‌ انگیز نمایش‌های عروسکی بالاخص در ایام جشن‌های نوروزی به شادی مردم می‌افزودند ولی آنچه که مسلم است تکم‌چی‌ها در حوزه جغرافیایی آذربایجان بالاخص دشت مغان و حوزه استان اردبیل ظهور کرده و رد‌یابی و رصد آغاز فعالیت آنها تا دوره صفویه دارای شواهد و مستندات لازم است.

8

تکم‌چی‌ها سروده‌های متعددی دارند که همه نشانگر آمدن نوروز، بهار و شادی دل‌ها و جان‌ها است به طوری که آنان با سردادن سرودِ
وعده یئلی اسدی قیزار هواسی / اوجالاشار تکم‌چی نین صداسی
یعنی با وزیدن نسیم نوروزی که در اردبیل به ” وعده یئلی ” مشهور است نوای تکم‌چی هم برای آمدن نوروز بلند می‌شود. تکم‌چی‌ها و تکم‌گردانان در بین دو چهارشنبه آخر سال آمده و مردم را به فرارسیدن نوروزی شاد دعوت می‌کنند.

9

سنت‌های ریشه‌دار پیشین احیا شود

آیین تکم‌خوانی که بیشتر از جامعه روستایی و کشاورزی خطه آذربایجان سرچشمه گرفته بود امروزه با پیشرفت علم و تکنولوژی و صنعتی و مدرنیته شدن زندگی‌ها در حال فراموشی است که متاسفانه در سال‌های آینده ممکن است یک خلأ فرهنگی در اردبیل به شمار رود.

10

هنوز هم نوای تکم‌گردانان که با آوازهای محلی سرود می‌خو